Người lớn thật sự học tiếng Anh như thế nào: giải thích Phương pháp ESLPod

Của Dr. Jeff McQuillan, Tiến sĩ Ngôn ngữ học Ứng dụng và Giáo dục, University of Southern California

Trang này giải thích người lớn nói tiếng Anh trôi chảy bằng cách nào, và các bài học ESLPod của chúng tôi chạy ra sao.

Dr. Lucy Tse và tôi mở ESLPod tại Los Angeles năm 2005. Cô ấy viết và sản xuất bài học, còn tôi dẫn. Từ đó đến nay, hơn 15 triệu người ở 189 quốc gia đã học các bài này. Phương pháp đứng sau chúng dựa trên hơn 40 năm nghiên cứu về cách bộ não tiếp thu ngôn ngữ thứ hai, trong đó có cả nghiên cứu do chính hai chúng tôi công bố.

Phương pháp dựa trên ý này: bạn nói tiếng Anh trôi chảy khi nhận được "đầu vào" qua nghe và đọc thứ tiếng Anh mà bạn hiểu được phần lớn (Krashen, 1982, 1985).

"Phần lớn" ở đây nghĩa là thứ tiếng Anh bạn nghe vẫn còn điều mới để bạn học, nhưng bạn dùng những phần đã hiểu để đoán ra những phần chưa hiểu. Chúng tôi gọi loại ngôn ngữ đó là Rich Comprehensible Input™ (đầu vào dễ hiểu và phong phú).

Phương pháp ESLPod là gì?

Phương pháp ESLPod là cách dạy tiếng Anh đi ra từ hàng chục nghiên cứu khoa học về chuyện người lớn học một ngôn ngữ nhờ hiểu được thông điệp. Mỗi bài học đưa cho bạn Comprehensible Input (đầu vào dễ hiểu), nói chậm và rõ, từ khó được giải thích bằng từ dễ hơn.

Phương pháp có năm nguyên tắc.

1. Rich Comprehensible Input™. Bạn nghe và đọc thứ tiếng Anh mà mình hiểu được phần lớn. Đó là Rich Comprehensible Input™, và bộ não bạn học cả từ vựng lẫn ngữ pháp mà không cần ngồi học có ý thức.
2. Nói chậm, nói rõ. Chúng tôi nói chậm và rõ. Nhịp nói chậm giúp bạn nghe ra từng từ riêng biệt thay vì một chuỗi âm dài.
3. i + 1 Leveling™. Chúng tôi giải thích mọi từ khó bằng những từ dễ hơn, chọn đúng những từ bạn gần như chắc chắn đã biết để giảng những từ bạn chưa biết.
4. Slow-Explain-Fast™. Mỗi bài Daily English có một đoạn hội thoại hoặc câu chuyện nói chậm để bạn hiểu được. Sau đó chúng tôi giải thích trọn vẹn đoạn hội thoại, rồi đọc lại ở tốc độ bình thường vào cuối bài. Nhờ vậy bạn thấy rõ mình đang nghe hiểu ngày một tốt hơn.
5. Nghe trước, nói sau. Bạn nghe thật nhiều trước khi nói. Khả năng nói là kết quả của toàn bộ lượng tiếng Anh bạn đã hiểu.

Dr. Lucy Tse và tôi đã công bố nghiên cứu về những ý này cùng Dr. Stephen Krashen, nhà ngôn ngữ học của University of Southern California, người có giả thuyết đầu vào (Input Hypothesis) mở ra cả hướng nghiên cứu này (Krashen, Tse, & McQuillan, 1998). Nếu bạn muốn phần khoa học sâu hơn, nhiều số liệu và chú thích nghiên cứu hơn, hãy đọc trang nghiên cứu của chúng tôi.

Đầu vào dễ hiểu là gì?

Đầu vào dễ hiểu là ngôn ngữ bạn nghe hoặc đọc và hiểu được phần lớn. Nghiên cứu từ đầu thập niên 1980 cho thấy chính đầu vào dễ hiểu mới tạo ra sự thụ đắc ngôn ngữ (Krashen, 1982, 1985).

Khi bạn nghe một câu tiếng Anh và hiểu được thông điệp, bộ não bạn học luôn từ vựng và ngữ pháp nằm trong thông điệp đó mà bạn không hay biết. Bộ não làm chuyện này ngay lúc bạn chỉ đang nghe và đang hiểu, không cần ngồi học.

Thứ tiếng Anh bạn không hiểu thì không giúp gì cho bạn. Khi bạn nghe tiếng Anh mà không hiểu, bộ não không có thông điệp nào để học. Một bộ phim bạn chỉ hiểu 50 phần trăm gần như không làm tiếng Anh của bạn khá lên.

Bạn cần hiểu bao nhiêu? Một số nghiên cứu cho rằng bạn cần hiểu ít nhất 85 đến 95 phần trăm — đủ để bạn theo thông điệp không thấy vất vả mà vẫn gặp vài từ mới trong ngữ cảnh rõ ràng. Chính khoảng chênh nhỏ giữa cái bạn đã biết và cái còn lạ là thứ giúp bạn học được ngôn ngữ.

Số lần bạn gặp một từ cũng quan trọng. Lần đầu gặp, bạn không học trọn được một từ. Mỗi lần gặp, bạn nhặt thêm một mảnh nghĩa của nó. Ana Pellicer-Sánchez và Norbert Schmitt phát hiện năm 2010 rằng bạn cần nghe hoặc đọc một từ 10 đến 15 lần trước khi nhận ra nó chắc chắn. Để tự dùng được từ đó, bạn còn cần nhiều lần gặp hơn nữa. Vì thế lượng tiếng Anh bạn nghe mới quan trọng đến vậy, và vì thế chúng tôi làm hơn 1.800 bài học, với 700 giờ âm thanh và hơn 15.000 trang tài liệu.

Vì sao ESLPod nói chậm?

Chúng tôi nói chậm vì bạn phải hiểu điều mình nghe thì bộ não mới học được. Nói nhanh làm người học trung cấp không theo kịp. Nếu bạn không nghe rõ một câu, bộ não học được rất ít từ câu đó.

Người bản ngữ đọc các từ dính sát vào nhau, nuốt bớt âm, và nói thành từng cụm ngắn, nhanh. Nếu tiếng Anh của bạn ở trình độ trung cấp, tiếng Anh ở tốc độ tự nhiên thường nghe như một chuỗi âm dài. Bạn đã biết nhiều từ nằm trong đó, nhưng chưa nghe ra chỗ một từ kết thúc và từ tiếp theo bắt đầu.

Nói chậm và rõ gỡ đúng chỗ đó. Khi Lucy và tôi đọc một đoạn hội thoại thật chậm, bạn nghe ra từng từ riêng biệt. Lúc đó bộ não nối được âm thanh với nghĩa, và đó chính là bước học mà âm thanh nhanh không cho bạn.

Rồi ở cuối mỗi bài Daily English, bạn nghe lại chính đoạn hội thoại đó ở tốc độ bình thường của người bản ngữ. Vì giờ bạn đã hiểu từng từ trong đó, bản nhanh cũng thành dễ hiểu. Bạn đang tập nghe hiểu tiếng Anh Mỹ thật ở tốc độ tự nhiên, bằng chất liệu mà bộ não bạn đã hiểu trọn vẹn.

Đôi khi có người lo phương pháp này sẽ dạy họ thứ tiếng Anh "chậm". Nhưng học viên của chúng tôi chưa bao giờ gặp chuyện đó, và các nghiên cứu về những phương pháp dựa trên nghe hiểu tương tự cho thấy chúng đưa người học đi xa hơn và nhanh hơn các hướng khác. Bạn hiểu trước, rồi bạn hiểu nhanh hơn.

Vì sao ESLPod giải thích từ khó bằng từ dễ?

Chúng tôi giải thích một từ khó chỉ bằng những từ dễ hơn nó. Trong bài học của chúng tôi, phần giải thích chủ yếu dùng 2.000 đến 4.000 họ từ thông dụng nhất của tiếng Anh, tức những từ người ta dùng nhiều nhất khi trò chuyện hằng ngày. Khi tôi giảng "to procrastinate" nghĩa là gì, tôi dùng những từ như "wait", "later" và "should" mà bạn đã biết.

Bản thân phần giải thích cũng là đầu vào dễ hiểu. Trong lúc tôi giảng một từ, bạn nghe được hàng chục từ thông dụng dùng tự nhiên trong câu thật, và đó thường đúng là những từ mà người học trung cấp "biết một nửa". Stuart Webb phát hiện năm 2008 rằng người học nhận ra nhiều từ hơn hẳn số từ họ dùng được, nhất là trong nhóm từ của trò chuyện hằng ngày. Phần giải thích của chúng tôi cho những từ "biết một nửa" ấy gặp lại nhiều lần trong câu thật, và nhờ vậy bạn dễ có ngày tự dùng được chúng.

Chúng tôi không dịch, không bao giờ. Chúng tôi giảng từ bằng tiếng Anh đơn giản để bạn vẫn nghe và đọc tiếng Anh trong lúc học.

Nghe hẹp là gì?

Nghe hẹp (narrow listening) là nghe thật nhiều tài liệu về những chủ đề quen, do những giọng quen đọc, ở một trình độ quen, thay vì mỗi lần lại đổi sang nguồn khác. Khi cả chủ đề lẫn giọng đọc đều quen, bạn hiểu nhiều hơn, và càng hiểu nhiều thì học càng nhanh (Krashen, 1996).

Hãy nghĩ đến chuyện đọc một bản tin tiếng Anh về chính đất nước bạn. Nó dễ hơn hẳn các bài khác, vì những gì bạn đã biết giúp bạn hiểu phần còn lạ.

Chúng tôi thiết kế bài học để dựa vào những gì bạn đã biết. Bài nào bạn cũng nghe đúng hai giọng đó, nên không mất công làm quen giọng mới. Bài học đi theo cùng một cấu trúc, nên bạn luôn biết điều gì sắp tới.

Một từ cần khoảng 10 đến 15 lần gặp trước khi bạn nhận ra nó chắc chắn (Pellicer-Sánchez and Schmitt, 2010). Chúng tôi dùng lại đúng những từ đó trong nhiều bài sau, quanh các chủ đề hằng ngày như công việc, đồ ăn, du lịch, sức khỏe và tiền bạc. Sau vài bài về cùng một chủ đề, bạn đã gặp cùng một từ vài lần, và mỗi lần gặp lại làm bạn dễ nhớ nó và dễ dùng nó hơn.

Tôi có nên luyện nói để nói trôi chảy không?

Hãy lấy thêm đầu vào dễ hiểu trước đã, vì khả năng nói là kết quả của toàn bộ lượng tiếng Anh bạn đã hiểu. Krashen (1998) chỉ ra rằng ép mình nói khi bộ não chưa sẵn sàng thì bạn học được rất ít.

Bạn chỉ nói ra được những từ mình đã hiểu nhiều lần. Webb (2008) phát hiện người học nhận ra nhiều từ hơn hẳn số từ họ tạo ra được. Chính vốn từ chủ động — những từ bạn dùng được ngay tức thì — mới báo trước độ trôi chảy khi nói (Uchihara and Saito, 2019). Cách làm vốn từ chủ động lớn lên là gặp lại những từ đó nhiều hơn trong đầu vào dễ hiểu.

Người học trung cấp bị chững lại thường nghĩ mình cần nói nhiều hơn. Nhưng lý do sát hơn là họ chưa nhận đủ đầu vào dễ hiểu, vì họ chưa nghe và chưa đọc đủ lượng tiếng Anh mà mình hiểu được. Họ đã nghe đủ tiếng Anh để hiểu một người nói chậm và cẩn thận, nhưng chưa nghe đủ để nói được ngay tức thì.

Hàng trăm giờ nghe thứ họ hiểu được sẽ đổi chuyện đó.

Bạn sẽ bắt đầu nói, và sẽ bật ra những từ bạn chưa từng luyện. Tôi đã chứng kiến chuyện này xảy ra với người học suốt hơn 35 năm.

Dùng một bài học ESLPod thế nào cho đúng?

Nghe trước hay đọc trước là tùy bạn hiểu được bao nhiêu phần âm thanh. Nếu bạn hiểu từ 85 phần trăm trở lên, hãy nghe âm thanh trước (van Zeeland & Schmitt, 2013). Nghe xong, hãy đọc Learning Guide để tìm ra chỗ mình bỏ sót.

Nếu bạn hiểu dưới 85 phần trăm phần âm thanh, hãy đọc Learning Guide trước. Phần đọc cho bạn đủ nội dung bài học để phần nghe thành đầu vào dễ hiểu, chứ không thành thứ tiếng Anh bạn không hiểu nổi. Hãy đọc Learning Guide theo tốc độ của riêng bạn.

Ở trình độ nào bạn cũng vừa đọc được bản ghi vừa nghe cùng lúc.

Mỗi Learning Guide có bản ghi đầy đủ của phần âm thanh, một bảng từ vựng và những câu ví dụ mới; cả ba đều giúp bạn hiểu phần âm thanh. Mỗi bài học còn có một ghi chú văn hóa gắn với chủ đề chung của bài.

Bạn không cần học thuộc bảng từ vựng. Hãy đọc lướt các định nghĩa, đọc các câu ví dụ, rồi bắt đầu bài tiếp theo.

Nếu bạn đang ở trình độ A1 hoặc A2 (mới bắt đầu), hãy nghe mỗi bài học nhiều hơn một lần. Mỗi lần nghe là thêm một đợt gặp lại chính những câu đó. Beatrice Dupuy (1999) ở University of Arizona phát hiện rằng nghe lại phần âm thanh giúp bạn hiểu nhiều hơn.

Ở mọi trình độ, hãy chọn những chủ đề bài học bạn thật sự thích. Hứng thú là thứ giữ bạn nghe tiếp, và chính số giờ nghe làm bạn nói trôi chảy. Khi một bài học cuốn đến mức bạn quên mất mình đang nghe tiếng Anh, đó là lúc bạn nhận được đầu vào mà bộ não học từ đó.

Tôi nên bỏ những gì?

Hãy bỏ chuyện học thuộc danh sách từ và quy tắc ngữ pháp.

Ngồi học có chủ đích thì thấy như mình đang tiến bộ, nhưng nghiên cứu cho thấy nó gần như không đưa tiếng Anh của bạn đi đâu. Một định nghĩa viết ra chỉ cho bạn một mảnh nhỏ nghĩa của từ, thiếu hẳn ngữ cảnh mà câu thật mang lại, và các nghiên cứu cho thấy kiểu học thuộc lòng này giúp rất ít cho khả năng hiểu hay dùng ngôn ngữ (Tuinman & Brady, 1974, Pany & Jenkins, 1978, Hudson, 1982, Pany, Jenkins, & Schreck, 1982, and Jahangard, Moinzadeh, & Karimi, 2011).

Học ngữ pháp cũng tách ngôn ngữ khỏi ngữ cảnh y như vậy. Biết một quy tắc bằng ý thức và dùng ngôn ngữ tự động là hai hệ thống riêng trong bộ não, và cái thứ nhất không biến thành cái thứ hai (Krashen, 1982). Bạn thuộc lòng quy tắc thêm "s" cho ngôi thứ ba mà vẫn nói sai khi trò chuyện. Nói thật thì diễn ra quá nhanh, chẳng kịp dò quy tắc.

Nghe và đọc tài liệu cao hơn trình độ của mình quá xa là một lỗi rất phổ biến khác. Thứ tiếng Anh bạn hiểu 90 phần trăm cho bộ não nhiều thứ để học hơn hẳn thứ tiếng Anh bạn hiểu 40 phần trăm.

Những cách học ngoại ngữ đang phổ biến không có tác dụng. Hãy bỏ chúng. Hãy dồn số giờ đó vào nghe thứ bạn hiểu được.

Câu hỏi thường gặp về Phương pháp ESLPod

ESLPod dành cho trình độ nào?

Bài học ESLPod làm cho người học tiếng Anh ở trình độ sơ cấp cao, trung cấp và nâng cao. Người mới học hoàn toàn nên học tiếng Anh căn bản trước, rồi đến với chúng tôi khi tiếng Anh chậm và rõ đã nghe ra được phần lớn.

Mất bao lâu để nói tiếng Anh trôi chảy?

Để nói tiếng Anh trôi chảy, bạn cần hàng trăm giờ nghe và đọc thứ mình hiểu được phần lớn. Thời gian chính xác tùy trình độ ban đầu và số giờ mỗi tuần của bạn. Những người vượt qua cái mà một số người học gọi là "chững ở trung cấp" là những người chịu bỏ ra số giờ nghe đó.

Vài nghiên cứu ước tính rằng người học ở trình độ A2 (biết khoảng 2.000 họ từ) cần khoảng 1.200 giờ đầu vào dễ hiểu để lên trình độ B2/C1 (biết 5.000 họ từ) (Green, 2022). Nhưng số giờ đó phải thật sự dành cho đọc hoặc nghe tiếng Anh dễ hiểu, chứ không phải cho học ngữ pháp hay từ vựng.

ESLPod khác All Ears English ở chỗ nào?

All Ears English là một podcast được nhiều người nghe, ở đó người dẫn nói với tốc độ tự nhiên của người bản ngữ, hợp với ai đã nghe hiểu được hội thoại nhanh. ESLPod nói chậm và rõ, mọi từ khó đều được giảng bằng tiếng Anh đơn giản, kèm một Learning Guide viết đầy đủ cho từng bài. Hai nhà ngôn ngữ học có bằng tiến sĩ thiết kế bài học ESLPod thành đầu vào dễ hiểu cho người học trung cấp. Nếu hội thoại nhanh giữa những người bản ngữ vẫn còn quá khó với bạn, bài học của chúng tôi làm cho đúng trình độ của bạn.

Bài học ESLPod có bản ghi không?

Có. Mỗi bài trong số 1.800+ bài học của chúng tôi đều có bản ghi đầy đủ từng lời chúng tôi nói, nằm trong một Learning Guide có kèm bảng từ vựng, câu ví dụ và ghi chú văn hóa. Đọc trong lúc nghe, hoặc đọc sau khi nghe, làm tăng lượng bạn hiểu, và chính lượng bạn hiểu mới làm cho giờ nghe có tác dụng.

ESLPod có hợp với tiếng Anh thương mại không?

Có. Bài học Daily English của chúng tôi có nhiều chủ đề công việc: họp hành, đàm phán, phỏng vấn, đời sống văn phòng và tiền bạc, tất cả đều dạy qua hội thoại sát thực tế với lời giảng rõ ràng. Bạn học tiếng Anh thương mại đúng theo cách bạn học phần còn lại của ngôn ngữ: qua đầu vào dễ hiểu.

Chỉ nghe podcast thôi có học được tiếng Anh không?

Được, nếu bạn hiểu phần lớn podcast mình đang nghe. Podcast làm cho người bản ngữ thường quá khó so với người học trung cấp. Nghe thứ mình hiểu là một trong những con đường nhanh nhất để người lớn học một ngôn ngữ, và podcast phải đủ dễ thì chuyện đó mới xảy ra.

ESLPod dạy tiếng Anh Mỹ hay tiếng Anh Anh?

Tất cả bài học của chúng tôi dạy tiếng Anh Mỹ, và các bài Cultural English dạy lịch sử, văn hóa Hoa Kỳ song song với ngôn ngữ. Cách phát âm, từ vựng và chính tả trong bài học đều là kiểu Mỹ từ đầu đến cuối. Dù vậy, tiếng Anh Anh và tiếng Anh Mỹ dùng chung phần lớn từ vựng và toàn bộ cấu trúc ngữ pháp, nên học một bên là bạn có gần hết bên kia.

~ Dr. Jeff McQuillan, từ Los Angeles, California xinh đẹp